Wół - Cz. I Woli żywot

 

"Cz. I — Woli żywot"

Tu Kasia Chodoń, czyli Pani od Muzyki. Nadszedł piękny maj, rozkwitły już kwiaty, już była pierwsza burza i za nami już pierwszy wypas bydła, tj. owiec, krów i ... wołów? W dzisiejszych czasach już się ich w polu nie zobaczy, ale niegdyś zaprzęgane były do pługa zamiast koni lub z końmi.

Link do filmiku: https://fb.watch/5EN9lWLvbC/

Woły — wielkie, mocne i spokojne zwierzęta, A jaką miały aparycję? Wertując Kolberga, rozśmieszyło mnie jedno porównanie. W T5 na str. 105, za Józefem Mączyńskim (Włościanie z okolic Krakowa str. 17) pisze:

„Prądniczanie, jak i wieśniacy z okolic Mogiły, noszą na swej twarzy jakiś wyraz niezadowolenia; śmiech rzadko umila jej wydatne rysy. Chód ich ociężały, znużonego lub chorowitego przedstawia człowieka. Lecz gdy im muzyka zarznie od ucha i wywoła w taniec, wtedy i twarze ich się rozpłomienią i nie upatrzysz tej ociężałości. Z dziarską miną w takt przytupując i klaszcząc, przyskoczą do dziewczyny i z wybraną, ujętą w objęcia i prawie uniesioną, tak tańczą, że zaraz poznasz, iż ich serce Krakowiaków krew ożywia, a taniec ten, jest ich narodowym tańcem".

„Tylko żebyś przypadkiem nie natrafił na tę nieszczęśliwą chwilę, kiedy powiedziawszy: „Potańcma sobie z Pańska" — zaczną kręcić się w stajerze lub w innym obcym tańcu, co przywędrował tu do nich z sąsiedniego im Krakowa, bo mógłbyś sądzić, że mijam się czasem z prawdą, gdyż wtedy tak każdy wygląda, iż można zastosować do nich przysłowie: jak wół przy karecie".

A to nie jedyne przysłowie z wołami. Jest ich wiele i wynika z nich, że w ogóle woły miały nieciekawy żywot. Bo albo mówiło się, że "pracuje jak wół", albo "woły się kręcą" - czyli że zacznie płakać, bo wołki nachalnie gubione były przez roztargnione z miłości pastereczki. Apogeum smutnego losu wołów to fakt, o którym Kolberg wspomina w T7 na str. 106, że:

"Zwierzęta domowe, jak koń, wół, krowa, owca, świnia, pies, kot it.d. ulegają przeważnie wpływowi czarów i diabła [...]"

I choć udział ich w tych czarach był zazwyczaj bierny, bo po prostu demony wskakiwały w ich ciała i robiły ludziom zazwyczaj przykre psikusy.

Tu szepnę, że w naszym Bestiariuszu pojawił się także wół, zapraszam do obejrzenia wywiadu ze Stralą

-> https://youtu.be/N40fpAjHNmc

Natomiast ja w dzisiejszym odcinku mam chęć przypomnienia tego zwierzęcia, w kontekście gospodarstwa domowego i pracy. Zapraszam więc do wysłuchania fragmentu z T5, od str. 177:

"Woły zaś nazywane bywają:

gawron (gdy czarny),

biedrun v. biedroń (biały z centkami, czyli pstro nakrapiany),

mrożeń (cętkowaty, opleśniały),

morąg (w pręgi),

smoleń (czarny),

krasoń v. krasiaty (czarny z białem),

boczun (gniady, lub czarny z białym pasem),

kwiatoń, sercoń, ogórek (ze znakiem kwiatu, serca, ogórka na czole),

jary (prądki, gorący),

jeleń v. lelonek (koloru jasnego, jeleniego)".

i dalej: "Wolarz przy robocie w polu wykrzykuje na woły, nakręcając pługiem:

sa-sa! (na lewo),

ha-cia! (na prawo),

ście-ha, ścia-ha, prrr! (stój!),

ścia-ha hep-śta (stój od razu),

hep-icia (cofaj w tył).

Do koni odzywają się:

wiu-ha, wi-lia! (naprzód),

wiśta! (na lewo),

hetta! (na prawo),

tprrr! (stój)".

"Odpędzając od szkody, wrzeszczy się

na źrebięta: a ito-ha!;

na krowę lub wołu: a ścio-ha!

na cielę: a ci-ha!

na świnię i prosię: ai-ha! albo akś! aksycha!

na gęś: a lela-ha!

na pawia: a tu-ha!"

i kończąc:

"Nawołując woły: ścio-ha-ha!

krowy: biega! konie wi-ha-ha!

świnie: lusi, lusi!

prosięta: luty, luty! albo gudzi!

gęsi duże: pilu, pilu!

gąski: pilusi, pilusi!

kury i kurczęta: tin, tiu!

kaczki tai, tai!

jndyki truś, truś!

gołębie: duś, duś!"

Wyobraźcie sobie więc, jaki gwar był kiedyś na wsi!

O wołkach mogłabym jeszcze długo czytać i mówić, dlatego zrobię część II odcinka o wołach, pewnie w okolicy Świąt Bożego Narodzenia. Ponieważ woły jako jedne z pierwszych świadków narodzenia Jezusa Chrystusa pojawiają się często w kolędach, także tych świeckich. Natomiast kolędy to nie jedyne pieśni, w których pojawiają się wołki. Jest ich mnóstwo w T6 w dziale pieśni pasterskich, ale też śpiewanych przy okazji zalotów i wesela.

Ja zaśpiewam wam przyśpiewkę pasterską z Ruszczy.

"Z wieczora ja wołki pasał, ty ry dy

aż mnie jasny miesiąc nastał, ty ry dy

A już ci ta moje wołki w lesie są,

a któż mi ta pójdzie po nie, ja se sam".

Dziękuję za Waszą uwagę.

Kłaniam się nisko, Kasia Chodoń, czyli Pani od Muzyki.

#ZwierzętaWludowymKalendarzuKrakowiaków #Strala #Kolberg #Mączyński

Bocian

Link do filmiku: https://fb.watch/5EMVEUOdXq/

Jak nie było pandemii, to często chodziłam do takiej współczesnej karczmy Strefa, na ul. Św. Tomasza w Krakowie, teraz z wiadomych powodów nie chodzę. Za to wertując zapiski Oskara Kolberga, trafiłam na spis karczem, jakie były w okolicach Krakowa pod koniec XIX w. i tam proszę bardzo: „Pod-Bocianem - karczma między małemi a dużemi Bronowicami”. /T5, str. 168/

Skoro już się ten Bocian pojawił nie tylko z okazji wiosny, bo wita się je już na Matki Boskiej Roztwornej 25 marca. I tu od razu myślę, że inny cykl można by poświęcić Świętym w kulturze ludowej, bo to też piękne czemu i komu patronują.

Wracając do bocianów, na Podlasiu na ich powitanie robiono pieczywo w kształcie bocianich nóg, tzw. busłowe łapy. Ofiarowano je kobietom, by miały zdrowe nogi i by szybko wyszły za mąż [www.teatrnn.pl], ale też wkładano je do gniazd na swoich posesjach, jako poczęstunek i zaproszenie, bo... i tu proszę bardzo, sięgnijmy już do naszego krakowskiego.

Oskar Kolberg zapisuje:

"Gdzie bocian na gniaździe siedzi, tam piorun nie uderzy”. /T7, str. 130/

oraz

„Tam, gdzie bocian gniazdo obie zakłada, odgania on (od

tego miejsca) chmury i złe. Wtęc ktoby bociana zabił albo psuł

mu gniazdo i drzewo, ten chmury i pioruny na się sprowadza.

[...]

Bociany mają dar wieszczy. I tak wieśniak się odezwał (do Wodzickiego): Panie, będzie źle, bo co te boćki dokazują. Bociany przepowiadają wojnę. A gdy do wojny mimo wróżby nie przyszło, zagadnięty wieśniak dowcipnie odpowiada: Panie, miała być i boćki ją przeczuły, lecz tego ptaki wiedzieć nie mogą, że się cesarze po godzą. Bociany opuszczają gniazdo, przeczuli ogień — i gdy opuściły drzewo z gniazdem na kole, to piorun uderzył, albo spróchniałe samo się wywróciło. Do tegoż ornitologa odzywa się także wieśniak: Niech jaśnie Pan tego człowieka nio trzyma, on strzela do bociana; a mimo nakazu chłopi nie chcą psuć gniazda bociana". /T7, str. 111/

I tu mamy przypis, że w ogóle lud, jeśli spostrzeże, że ptak ma gniazdo na drzewie, nie chcą tego ścinać, bo wierzą, że prędko spróchnieje.

Natomiast, jak robiłam wśród was kwestionariusz do Bestiariusza Krakowskiego, to przy bocianie dostałam taką fajną odpowiedź z Mszany Dolnej, że „bociany przynoszą dzieci — uchronić się nie można" https://www.facebook.com/photo?fbid=1160755760944280&set=g.191337628845753

i na str. 237 również w Tomie 7 w przypisach, w których w tym Tomie Kolberg często odnosi się do Mitologii Niemieckiej Grimma, czytamy:

„I bocian także uchodził za nie tykalnego. Jest on posłańcem wiosny podobnie jak i Jaskółki; Nazwa jego poetyczna sięgać winna czasów pogaństwa, podane jednak dotąd o nim wieści, nie dozwalają dostatecznego o jego znaczeniu określić zdania. Glossy staro-górn.-niemic. dają 'odeboro' (Graff 3, 155), 'udebero' (Sumerl 12, 16), 'otivaro', 'odehore', 'odeboro', [...] 'Bero' i 'boro' znaczy nosiciela, pierwszy zaś wyraz niepewny, czy: szczęście (ot opes) czy dzieci noszący; dotąd wiara ludu przypisuje mu przynoszenie nowonarodzonych; [...]".

To więc wydaje się bardzo dziwne, skoro tyle dobra przynosi bocian, że „Zwoływaniu ptaków przez pustelnika” w T5 na str. 364 bociany są określone jako plugawe... zagadka do rozwikłania na przyszłość, a skoro już jesteśmy przy zagadkach, to czy znacie odpowiedź [T8, str. 241]

„Dwanaście bocianów, a czterech orłów

jedno jaje na rok niosą".

Zapraszam do zgadywania, pomysły piszcie w komentarzach.

Dobrej nocy i obyśmy się już niedługo mogli zobaczyć w karczmie!

Pozdrawiam Kasia Chodoń,

czyli Wasza Pani od Muzyki

hm...natomiast pieśni o bocianach w krakowskim nie spotkałam... pojawia się za to w takiej, która jak nic, pasuje do karczmy, a dwa była inspiracją do pieśni śpiewanej przez Wielkoludy z Bestiariusza Krakowskiego, posłuchajcie od minuty 17:12 https://fb.watch/52IldUMaRK/

na heligonce gra Żaneta Seweryn

#ZwierzętaWludowymKalendarzuKrakowiaków #wiosna